Marsh ve CFA Institute tarafından yayımlanan 2026 Küresel Emeklilik Endeksi'ne göre Türkiye, 19 Avrupa ülkesi arasında son sırada yer aldı. Yani emeklilerin yaşam koşulları ve emeklilik sisteminin durumu bakımından Avrupa'nın en kötü ülkesi Türkiye oldu.
Araştırmada emeklilik sistemleri; emeklilik gelirlerinin yeterliliği, uzun vadeli sürdürülebilirlik ve sistemlerin yönetim ile koruma mekanizmalarının sağlamlığı olmak üzere üç temel başlık altında değerlendirildi.
Bu değerlendirmenin ardından Türkiye nüfusunun yüzde 20'sini oluşturan emeklilerin feryatları nihayet dikkate alınmaya başlandı. Bugüne kadar kişi başına düşen millî geliri 20 bin dolara çıkarmakla övünen iktidar, acaba emeklilere bu gelirden ne kadar pay veriyor?
En düşük emekli maaşı 500 dolar bile değil. Yıllık toplamı ise 6 bin dolara dahi ulaşmıyor. Peki, kişi başına düşen millî gelir 20 bin dolarsa emeklinin bir yılda aldığı maaş neden 6 bin dolar bile etmiyor?
Şimdi de "Emeklileri enflasyona karşı ezdirmedik, bundan sonra da ezdirmeyeceğiz." diyen iktidar, emekli maaşlarının iyileştirilmesi için bir çalışma başlatmış. Bu konuda ne kadar samimi olduklarını icraatlarıyla göreceğiz.
Şayet iktidar bu meseleyi gerçekten çözmek istiyorsa işe, 2008 yılında reform adı altında 5510 sayılı yasada yaptığı değişiklikleri iptal ederek başlayabilir. Çünkü emekli maaşlarının bugün dibe vurmasının ve maaşlar arasındaki adaletsizliğin temel nedenlerinden biri, 2008 yılında 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nda yapılan köklü değişikliklerdir.
Türkiye'deki sosyal güvenlik sistemini tek çatı altında toplamayı amaçlayan bu düzenlemeyle emekli maaşlarının miktarını belirleyen en önemli parametrelerden biri olan Aylık Bağlama Oranı (ABO) ciddi oranda düşürüldü.
Oysa eski sistemde, 5434 sayılı Kanun kapsamında 25 yıl hizmet veren bir memurun aylık bağlama oranı yüzde 75'ti. 2008 yılında yapılan düzenlemeyle bu oran yüzde 75'ten yüzde 50'ye düşürüldü. Bu değişiklik, doğrudan daha düşük emekli maaşı alınmasına yol açtı.
Ayrıca aynı yıl yapılan düzenlemeyle emeklilik yaşının kademeli olarak yükseltilmesi kararlaştırıldı. Buna göre 2008 sonrasında ilk kez sigortalı olanlar için emeklilik yaşı kadınlarda 58, erkeklerde 60 olarak belirlendi. Bu yaş sınırının kademeli olarak artırılarak 2048 yılı itibarıyla kadın ve erkek ayrımı yapılmaksızın 65'e çıkarılması öngörüldü.
Buna paralel olarak emekli olabilmek için gerekli prim gün sayısı da artırıldı. Eski sistemde daha düşük olan prim gün şartı, 5510 sayılı Kanun'la birlikte SSK'lılar (4/a) için kademeli olarak 7 bin 200 güne, Bağ-Kur'lular (4/b) ve memurlar (4/c) için ise 9 bin güne (25 yıl) çıkarıldı.
Maaş hesaplama sisteminde de önemli değişiklikler yapıldı. Geçmiş kazançların güncellenmesinde ülkenin büyüme oranının, yani refah payının etkisi yüzde 100'den yüzde 30'a düşürüldü. Ayrıca eski sistemde memurlar için bulunan ve maaşın belirli bir seviyenin altına düşmesini engelleyen taban aylık koruması kaldırıldı.
Böylece 2008 sonrasında işe girenlerin emekli maaşları tamamen prime esas kazançlarına bağlandı. Bu durum, emekli maaşlarının asgari ücretin bile altına düşebilmesinin önünü açtı.
Reform olarak nitelendirilen bu düzenlemeyle Ekim 2008 sonrasında memur olanların makam, görev ve temsil tazminatları ile ek ödemeleri, prim kesintisine tabi tutulsa bile emekli maaşı matrahına dâhil edilmedi. Bu nedenle eski memurlar söz konusu tazminatlarla daha yüksek emekli maaşı alabilirken 2008 sonrasında işe giren memurlar aynı haklardan yararlanamadı.
Özetle 2008 yılında yapılan bu reform, daha fazla prim ödemeyi, daha geç yaşta emekli olmayı ve karşılığında daha düşük emekli maaşı almayı yasal bir standart hâline getirdi. Böylece çalışanların gelecekteki emeklilik hakları ciddi oranda geriletildi.
Peki, 5510 sayılı yasada yapılan değişiklikler iptal edilirse sonuç ne olur?
5510 sayılı Kanun'un getirdiği bu sınırlamaların ve emekli maaşı hesaplama sisteminin tamamen iptal edilmesi ya da eski sisteme dönülmesi durumunda Türkiye'deki milyonlarca çalışan ve emekli için köklü bir mali değişim yaşanabilir.
Her şeyden önce emekli maaşları ciddi oranda artabilir. Aylık Bağlama Oranı'nın (ABO) yüzde 50'den yeniden yüzde 75 seviyesine çıkarılmasıyla emekli maaşlarının daha yüksek hesaplanmasının önü açılır. Maaşların güncellenmesinde ülkenin büyüme hızının, yani refah payının etkisi yüzde 30'dan yeniden yüzde 100'e yükseltilirse ekonomik büyümeden emeklilere düşen pay da daha adil biçimde yansıtılabilir.
2008 sonrasında uygulamaya giren ve asgari ücretin çok altında emekli maaşı bağlanmasına yol açan kök maaş sorunu da ortadan kaldırılabilir. İşe giriş tarihine bakılmaksızın bütün emekliler için net bir alt sınır, yani taban aylık koruması yeniden devreye sokulabilir.
2048 yılına kadar kademeli olarak 65'e çıkarılması öngörülen emeklilik yaş sınırı da yeniden değerlendirilebilir. Böylece çalışanların 65 yaşını beklemek zorunda kalmadan daha makul yaşlarda emekli olabilmelerinin önü açılabilir.
Emekli Sandığı ve Bağ-Kur için aranan 9 bin prim günü (25 yıl), SSK için aranan 7 bin 200 prim günü şartı da yeniden düzenlenebilir. Özellikle esnaf (Bağ-Kur) ve memurların daha az prim ödeyerek emekliliğe hak kazanabilmesi sağlanabilir.
Memurların emekli ikramiyesi ve maaşı da yükselir.
2008 sonrasında göreve başlayan memurların ek ödemeleri, makam ve görev tazminatları emekli keseneğine dâhil edilirse yeni memurlarla eski memurlar arasındaki büyük emekli maaşı uçurumu azaltılabilir.
Ayrıca ilk defa 2008 sonrasında sigortalı olanlar için getirilen, emekli olduktan sonra kamuda çalışılması hâlinde emekli maaşının tamamen kesilmesi kuralı da kaldırılabilir. Böylece emekliler, maaşları kesilmeden Sosyal Güvenlik Destek Primi (SGDP) ödeyerek yasal olarak çalışmaya devam edebilir.
Bu düzenlemenin tamamen iptal edilmesinin önündeki en büyük engel ve tartışma konusu ise mali yüküdür. Hukuken çalışanlar lehine önemli kazanımlar sağlayabilecek böyle bir değişikliğin, devlet bütçesi ve Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) üzerinde büyük bir finansman açığı oluşturabileceği değerlendiriliyor. Bu nedenle ekonomi yönetimleri bugüne kadar bu yöndeki yasa tekliflerine sıcak bakmadı.
Emeklilerin durumunu iyileştirmeye bütçe imkânları izin vermiyorsa tasarrufa milletvekili emekliliğinden başlayalım. Milletvekili emeklilerinin maaşlarını da en düşük emekli maaşı seviyesine çekelim.
Emeklilerle ilgili olarak Avrupa'nın sonuncusu olma utancından da kurtulalım.
