SİYASAL POLEMİK MAĞDURLARI İÇİN BİR EL KİTABI: ERİSTİK DİYALEKTİK

“Eristik” sözcüğü Antik Yunanca ‘eris’ten gelir. Bu da doğrudan kavga, çekişme ve anlaşmazlık tanrıçası Eris figürüne dayanır.  Dolayısıyla eristik, kelime kökü itibarıyla: “çekişmeye dayalı tartışma”, “kavgacı polemik” anlamına gelir.
Antik Yunan’da “eristik” özellikle bazı sofist tartışma teknikleri için kullanılmıştır. Amaç hakikati bulmak (dialektik) değil, rakibi tartışmada yenmek (eristik) tir. Yani klasik ayrımda diyalektik kavramı hakikati araştırmak, eristik ise tartışmayı kazanmak amacına yönelen kavramlardır.
Schopenhauer’in “Eristik Diyalektik” ya da “Haklı Çıkma Sanatı” adıyla 2024 yılında Sel Yayınları tarafından Türkçeye çevrilen kitabı, bu eristik hilelerin kataloğu gibidir. Bu kitapta Schopenhauer, tartışmada gerçeği bulmak için değil, karşı tarafı alt etmek için kullanılan hilelerini analiz eder.
Kitapta; eristik, tartışmada doğruyu aramak yerine haklı görünmeyi amaçlayan yöntemler, mantıksal değil retorik ve polemik stratejileri, karşı argümanı çürütmekten çok rakibi köşeye sıkıştırma teknikleri tasnif edilir. 
Schopenhauer bu teknikleri öğretmek için değil, aslında teşhir etmek için sıralar. Yani, ona göre insanlar çoğu zaman hakikati değil, galibiyeti arar. Bu yüzden teşhir ettiği eristik diyalektik, klasik Sokratesçi diyalektik ile karşıt bir yerde durur. Burada hakikat değil polemik vardır.
Aslında Schopenhauer’in bu metninin arka planını Antik felsefede “özellikle Eflatun ve Aristotles tarafından açık biçimde kurulmuş olan eristik” ile “diyalektik” ayrımı oluşturur.
Eflatun için iki farklı tartışma tarzı vardır: Bunlardan ilki olan Diyalektik’te amaç soru-cevap yöntemi ile kavramları arındırmak ve bu yoldan hakikati aramaktır. Eflatun’un  Diyaloglarında Sokrates bunun temsilcisidir. Eflatun’un diyalektiği, tartışmayı ortak bir düşünme süreci olarak görür.
Eristik’te ise; amaç sofistike kelime oyunlarıyla hakikate ulaşmak yerine retorik zafer kazanmaktır. Platon özellikle sofistleri bu nedenle eleştirir.
Aristoteles bu ayrımı daha teknik hale getirir. Ona göre, üç tür tartışma vardır: Bunlardan Apodeiktik (kanıtlayıcı) olan, bilimsel doğruluk amaçlıdır ve kesin bilgi niteliğindedir. Diyalektik, olası doğruları keşfetmeyi amaçlar ve felsefi araştırma niteliğindedir. Eristik ise, galip gelme amacına yönelik sahte tartışmadır. Sofistik akıl yürütme görünüşte mantıklı gerçekte yanıltıcı, yani eristiktir.
Burada bir ironi vardır: Eflatun hakikat idealini savunur, Aristoteles tartışma mantığını sistemleştirir, Schopenhauer insanların gerçekte böyle davranmadığını gösterir
Dolayısıyla Schopenhauer; teoride Sokratesçi geleneğin farkındadır pratikte ise sofistik tartışma tekniklerini analiz eder
Arthur Schopenhauer’in Eristik Diyalektik adlı metninde  38 hile yer alır ama bunların hepsi eşit önemde kullanılmaz. Bunlardan 8 eristik teknik neredeyse eristik polemiklerin “çekirdek repertuarı”nı oluşturur. 
Gelin bunları bunları işleyiş mantığıyla birlikte sunalım: 
1.    Rakibin savını çarpıtıp daha zayıf bir versiyonunu çürütmek

Tartışmacı “Sen aslında şunu diyorsun…” diyerek gerçekte söylenmemiş bir iddia üretir ve sonra onu kolayca yıkar.

2.    Sav yerine kişiyi hedef almak

Tartışmacı, rakibinin karakterine saldırır, niyetini sorgular, geçmişi kullanır. Argüman yerine psikolojik zemini hedef alır.

3.    Argüman yerine otorite kullanmak

Tartışmacı, “X şöyle demiştir” der. Oysa otorite doğruluğun kanıtı değildir, yalnızca ikna aracıdır.

4.    Konu Kaydırma

Rakip zorladığında tartışmanın eksenini değiştirilir. Tartışmacı, başka örnek açar, tarihsel bağlam ekler, yeni bir soru ortaya atar. Bunlar, tartışmayı sonsuz bir dolaşıma sokar.

5.    Abartma

Rakibin savını aşırı sonuçlara götürmektir: “Eğer bu doğruysa o zaman…” denilerek rakibin savı absürt bir sonuçla ilişkilendirilir.

6.    Seçici Örnek Kullanma

Genel tabloyu temsil etmeyen tek bir örneği kanıt gibi sunmakya baş vurur. Buna “kiraz toplama” da denir.

7.    Rakibi Sinirlendirme

Schopenhauer’in özellikle vurguladığı tekniklerden biridir. Çünkü, sinirlenen kişi mantık hatası yapmaya daha yatkındır. Bu yüzden alay, küçümseme, ironi sık kullanılır.

8.    Son Sözü Ele Geçirme

Rakip cevap vermeden konuyu kapatmak, son yorumu yapmak yöntemleriyle tartışmayı kapanış hamlesiyle kazanmayı denemektir. Okuyucu/İzleyici genellikle son duyduğunu hatırlar.

İlginç Bir Gözlem
Bu tekniklerin çoğu bilinçli olarak uygulanmaz. Schopenhauer’e göre insanlar tartışırken çoğu zaman: “hakikati değil, görüntüyü kurtarmayı” amaçlar.
Bu nedenle eristik olmak, yalnızca bir mantık meselesi değil insan psikolojisi meselesidir.