At Sineği Gibi

At sineği benzetmesi, Antik Yunan filozofu Sokrates’in ölüm cezasına çarptırıldığı mahkemede kendisini tanımlamak için kullandığı ünlü bir felsefi metafordur. Bilindiği gibi at sineği, atın rahatını bozan, sürekli etrafında vızıldayıp onu ısıran, uyandıran ve harekete geçiren küçük ama, rahatsız edici varlıktır. Sokrates savunmasında; Atina Devletini, koca cüssesi nedeniyle ağır hareket eden, hantallaşmış ve uykuya, uyuşukluğa kapılmış büyük ve soylu bir at olarak niteler. Tanrı tarafından bu devlete musallat edildiğini söyler. Amacı insanları rahat bırakmak değil; onları sorgulamaya, düşünmeye ve cehaletlerini fark etmeye zorlamaktır. Ona göre o sinek olmasa, hantal düşünen toplum, kendi uyuşukluğu içinde çöküşe geçecektir. Büyük, soylu ama ağır ve uyuşuk bir ata benzettiği devleti, sokarak, sorgulayarak uyandırmayı ve harekete geçirmeyi amaçladığını belirtmiştir. Sokrates, at sineği rolüyle; rahatsız edici, sürekli soru soran, haksızlıkları yüzlerine vuran ve toplumu uyuklamaktan kurtaran eleştirel akıl olarak gerçekleri araştırmaya kendini adamış biri olarak, idama mahkum edilmiştir.

Günümüzün “at sinekleri” ise; toplumda haksızlıklara karşı çıkan, iktidarları sorgulayan ve konfor alanlarını bozarak düşündüren cesur seslerdir. Bugün siyaset ve sosyolojide “at sineği” (gadfly) kavramı; kurulu düzeni, haksızlıkları ve otoriteleri gözü pek şekilde eleştiren, kamuoyunu uyandıran entellektüeller, gazeteciler ve aktivistler için saygın bir metafor olarak kullanılmaktadır.

Sokrates’in felsefi mirası olan “toplumu rahatsız ederek uyandırma misyonu” günümüz dünyasında farklı biçimde varlığını sürdürmektedir. Sokrates’in yerini, bu gün küresel ölçekte otoriteleri, şirketleri, tabuları ve adaletsizlikleri sorgulayan modern figürler almıştır. Bunlardan örnekler verirsek;

Küresel Hak ve Çevre Aktivistleri : Otoritelerin ve devletlerin “görmezden gelmeyi” tercih ettiği küresel krizleri, konfor alanlarını bozarak yüzlerine vuran genç aktivistler bu tanıma uyar. Mesela Greta Thunberg; İklim krizi konusunda Birleşmiş Milletler dahil, dünya liderlerinin karşısına çıkıp; “Nasıl cüret edersiniz?” Diyebilen modern bir “at sineğidir.”

Malala Yusufzay: Taliban rejiminin baskılarına ve kız çocuklarının eğitimini engelleyen otoritelere karşı, ölüm tehditlerine rağmen geri adım atmayan, bir “at sineğidir.”

Siyasi Hicivciler ve Komedyenler: Günümüzde geleneksel medyanın ve gazeteciliğin gücünü yitirdiği veya baskılandığı yerlerde , toplumu uyandırma görevi komedyenlere ve hiciv ustalarına geçmiştir. Çünkü mizah, otoritenin zırhını delen en güçlü iğnedir. Örnek verirsek; Jon Stewart ve John Oliver ”Last Week Tonight” gibi programlarla, Amerikan siyasetindeki yolsuzlukları, lobicilik faaliyetlerini ve toplumsal ikiyüzlülükleri mizah yoluyla, belgelerle ortaya koyarak, kamuoyunu uyanık tutarlar.

Soruşturmacı Gazeteciler ve İfşa Edenler: Sistemlerin sakladığı karanlık sırları açığa çıkararak, devletleri ve devasa şirketleri, “ısırıp” rahatsız eden modern kahramanlardır. En ünlüleri:

Edward Snowden ve Julian Assange: Devletlerin yasa dışı dinleme faaliyetlerini ve küresel savaş suçlarını ifşa ederek dünya çapında güç dengelerini sarsmış, bireysel özgürlükler ve şeffaflık konusunda insanlığı uykusundan uyandırmışlardır.

Muhalif Düşünürler ve Entelektüeller: Akademik ve felsefi dünyada, çoğunluğun kabul ettiği dogmalara veya ekonomik sistemlere meydan okuyan entelektüeller, toplumsal vicdanın sesi olurlar. Bunlara bir örnek de: Noam Chomsky’dir.

Noam Chomsky: On yıllardır Amerikan dış politikasını, rıza imalatı yapan medya mekanizmalarını ve küresel kapitalizmin adaletsizliklerini bıkıp usanmadan eleştiren kalıcı bir “at sineği” örneğidir.

Modern “At Sinekleri” nin Ortak Yazgısı:

Tıpkı Sokrates’in Atinalılar tarafından “huzur bozduğu” gerekçesiyle, idama mahkum edilmesi gibi, günümüzün “at sinekleri” de benzer bedeller ödemektedir.

Sürgüne Gönderilme, Hapis Yatma veya Sansüre Uğrama ( Snowden, Assange)

Sosyal Medyada Linç Edilme ve itibarsızlaştırma kampanyalarıyla karşılaşma.

Tehdit Edilme ve Hedef Gösterilme: ( Çevre Aktivistleri ve Muhalif Gazeteciler)

Buna rağmen, her dönemde toplumların uyuşukluğa teslim olmaması ve demokrasinin nefes alabilmesi için bu “rahatsız edici” muhalif seslere ihtiyaç var.