Şüphe sarmalı, zihnin sürekli olarak olumsuz ihtimalleri, belirsizlikleri ve güvensizlikleri kendi içinde büyüterek bir kısır döngü yaratmasıdır. Tek bir şüphe tohumuyla başlayan bu süreç, zamanla beslenerek büyür ve bireyin ruh sağlığından, sosyal ilişkilerine, karar alma mekanizmalarından, yaşam kalitesine kadar her alanı felç eder. En kötüsü de insanı içten içe kemirir.
Ama bir toplumun şüphe sarmalına düşmesi, bireysel şüphede olduğu gibi anlık bir olay değil; yapısal, siyasi ve ekonomik krizlerin üst üste binmesiyle oluşan bir süreçtir.
Bir toplum; kurumlarına olan güveni sarsıldığında, adalete inancını kaybettiğinde ve bilgi kirliliği nedeniyle kitleler ortak bir gerçeklikte buluşamadığında, toplu bir şüphe sarmalına düşer. Güven duygusu çöker!
Toplum bu evreye girdiğinde “ anomi “ adı verilen kuralsızlık ve yabancılaşma baş gösterir. Ortak değerler çözülür, kurallara uymak “ enayilik “ olarak görülmeye başlar. Liyakat yerini tanıdık kayırmaya ( nepotizm ) bırakır ve yetişmiş nitelikli nüfus ülkeden gitmek ister ( beyin göçü ). Toplum kendi kendini tüketen bir güvensizlik ağının içinde sıkışıp kalır.
Toplumsal şüphe sarmalından çıkış, “ Kurumsal Restorasyon ”, “ Şeffaflık” ve “ Yeni Bir Toplumsal Sözleşme” ile mümkündür. Döngüyü kıracak temel adımlar şunlardır:
• Hukukun Üstünlüğü ve Adaletin Yeniden Tesisi: Öngörülebilirlik sağlamak ve adalet duygusunu onarmak.
• Kurumlarda Liyakat ve Tarafsızlık: Kurumsal kimliği kurtarmak ve kutuplaşmanın dışına çıkmak. Liyakat ilkesini hayata geçirmek ve sadakate değil, yetkinliğe göre makamları yenilemek.
• Radikal Şeffaflık ve Doğru Bilgiye Erişim: Açık veri politikası uygulamak ve bağımsız medya ile birlikte teyit mekanizmalarını da desteklemek. ( fact_ checking)
• Kutuplaştırıcı Dilin Reddedilmesi ve Sosyal Sermaye: “ Biz ve onlar” eksenli dilin terkedilmesi, ortak acılarda, ortak başarılarda ve ulusal değerlerde birleşmek. Sivil toplum kuruluşlarının faaliyetlerini desteklemek ve bize benzemeyenlere de güvenmeyi öğrenmek.
• Ekonomik Güvence ve Gelecek Projeksiyonu: Ekonomik istikrarın sağlanması ve gelecek endişesinden kurtulmak.
Özetle böyle durumlardan çıkış yolu, her toplum için hemen hemen aynıdır; toplumun üzerine bastığı zemini sağlamlaştırmaktır. Unutmamalıyız ki; Bir toplumda kurallar kişiye göre değişmediğinde, bilgi güvenilir olduğunda, gelecek öngörülebilir kılındığında, şüphe sarmalı kendiliğinden dağılmaya başlar. Güven geri gelir.
