“Avrupa’nın Atıkları, Türkiye’nin Sorumluluğu” başlıklı 19 Kasım tarihli yazım okurlarım tarafından ilgiyle karşılandı. Mülkiye’den sınıf arkadaşım, eski Çevre Bakanlığı Müsteşarı Prof. Dr. Firuz Demir Yaşamış da konuyla ilgili dikkat çekici değerlendirmelerde bulundu.
Yaşamış, plastik atıkların halk sağlığı açısından taşıdığı tehlikeye işaret ederek geçmişte yaşanan bir olayı hatırlattı. ANAP döneminde bazı belediyelerin Avrupa’dan katı atık ithal etmeye başladığını, yaptığı araştırmalarda bu atıkların içinde son derece tehlikeli ve kanserojen etkileri bulunan PCB kimyasallarını saptadığını anlattı. Konuyu Milliyet gazetesinde gündeme getirdiğini ve dönemin çevreden sorumlu Devlet Bakanı Veysel Atasoy’a ilettiğini belirtti. Bunun üzerine ithalatın durdurulduğunu, ancak bazı atık bidonlarının Karadeniz kıyılarına bırakıldığını ifade etti.
Yaşamış, günümüzde de ithal edilen atıklarla birlikte tehlikeli kimyasalların ülkemize girdiğinden kuşku duyuyor. Özellikle uygun olmayan koşullarda yakılan atıkların dioksin gibi zehirli maddelerin açığa çıkmasına neden olabileceğini vurgulayarak şu uyarıda bulunuyor: “Halk sağlığı büyük tehlike altında.”
Mülkiyeli bir başka dostum ise ülkemizdeki denetim yetersizliğine dikkat çekiyor. Sanayi tesislerinde yaşanan felaketlerin nedenleri arasında etkisiz denetimlerin de bulunduğunu belirterek sanayi dışı plastik atık ithalatının yasaklanmasını öneriyor. Çukurova’nın karşı karşıya bulunduğu çevre tehdidini ise çarpıcı bir ifadeyle özetliyor: “Ülkemizin en verimli tarım bölgesi Çukurova’yı göz göre göre kurşunluyoruz.”
Bu değerlendirmeler üzerine ithal edilen plastik atıkların nasıl daha etkili denetlenebileceğini araştırdım. Çözümün güçlü bir kamu denetimi, teknolojik izleme ve caydırıcı yaptırımların birlikte uygulanmasından geçtiği anlaşılıyor.
Ayrıca, yasa ile katı atık ithalinin yasaklanması, eski uygulamaya dönülmesi konusu çok yönlü değerlendirilmeli. Buradan elde edilen döviz gelirinden ziyade, halk sağlığı ve çevrenin korunması ön planda tutulmalı.
Bu aşamada ise, öncelikle liman ve gümrüklerde denetimler sıkılaştırılmalıdır. İthal edilen atıkların yalnızca beyan belgeleriyle kontrol edilmesi yeterli değildir. Risk esaslı fiziki kontroller, X-ray taramaları ve gerektiğinde kimyasal analizler yapılmalı; kirlenmiş, tehlikeli veya geri dönüştürülmesi mümkün olmayan atıkların ülkeye girişine izin verilmemelidir. İthalat, gerçekten ihtiyaç duyulan ve güvenli biçimde geri dönüştürülebilen atıklarla sınırlandırılmalıdır.
İkinci önemli adım, atıkların kaynağından geri dönüşüm tesisine kadar dijital sistemlerle izlenmesidir. GPS destekli araç takip sistemleri sayesinde atık taşıyan kamyonların güzergâhları denetlenebilir. Tesislere giren ve çıkan atık miktarları elektronik ortamda karşılaştırılarak kayıpların ve yasa dışı dökümlerin önüne geçilebilir.
Geri dönüşüm tesislerinin denetimi de büyük önem taşıyor. Depolama koşulları, yangın güvenliği ve atıkların nasıl işlendiği düzenli biçimde incelenmelidir. Özellikle şüpheli tesis yangınları bağımsız uzmanlar tarafından araştırılmalı, kasıt veya ağır ihmal saptanması durumunda sorumlular hakkında etkili yaptırımlar uygulanmalıdır.
Yerel yönetimlere de önemli sorumluluklar düşüyor. Belediyeler, kaçak döküm yapılan tarım arazilerini, dere yataklarını ve boş alanları belirleyerek kamera ve fotokapan sistemleri kurabilir. Atık taşıyan araçların izlenmesi, riskli bölgelere ağır araç girişinin kontrol edilmesi ve vatandaşların kolayca ihbarda bulunabileceği iletişim hatlarının oluşturulması önemli önlemlerdir.
Ancak teknolojik önlemler tek başına yeterli değildir. Kaçak atık döken, yakan veya çevreyi kirleten işletmelere uygulanacak cezalar gerçekten caydırıcı olmalıdır. Mevzuatın öngördüğü koşullarda faaliyetlerin durdurulması, lisansların iptali ve sorumlular hakkında adli işlem yapılması sağlanmalıdır. Kirletilen alanların temizlenme ve iyileştirilme giderleri de sorumlulara yüklenmelidir.
Türkiye’nin taraf olduğu Basel Sözleşmesi’nin getirdiği uluslararası denetim mekanizmaları etkin biçimde kullanılmalı, özellikle tehlikeli ve kirlenmiş plastik atıkların sınır ötesi taşınmasına ilişkin kurallar titizlikle uygulanmalıdır.
Sonuç olarak mesele yalnızca Avrupa’dan gelen plastik atıkların geri dönüştürülmesi değildir. Asıl mesele, Türkiye’nin toprağının, suyunun, havasının ve insan sağlığının korunmasıdır.
Çukurova gibi verimli tarım bölgelerimizin kirlenmesine, gelecek kuşakların sağlığının tehlikeye atılmasına göz yumulamaz.
Türkiye, başka ülkelerin atık sorununu kendi çevresini ve halkının sağlığını tehlikeye atarak çözmek zorunda değildir.
Bunun için güçlü bir siyasi iradeye, bağımsız ve sürekli denetime, şeffaflığa ve ödünsüz bir çevre politikasına ihtiyaç vardır.
