“Avrupa’nın Türkiye’yi çöplüğü hâline getirmesinin sonuçlarını yazmamışsınız. Türkiye kendi çöp sorununu çözmeye çalışırken başka ülkelerin atıklarının ülkemize getirilmesine neden izin veriliyor?”
16 Kasım’da bu köşede yayımlanan “COP31’in Anımsattıkları: Antalya’da Çevre Sorumluluğu ve Yerel Yönetimler” başlıklı yazım üzerine bir okurumdan gelen bu eleştiri, 8üzerinde durulmayı hak ediyor.
Gerçekten de Avrupa ülkelerinden Türkiye’ye gönderilen milyonlarca ton atık, yalnızca çevresel değil, ekonomik ve toplumsal yönleriyle de değerlendirilmesi gereken önemli bir sorun.
Avrupa Birliği’nin istatistik kurumu Eurostat’ın verileri, Türkiye’nin AB kaynaklı atıkların en büyük alıcılarından biri olduğunu gösteriyor. Yıllık miktar 12 milyon tonu aşabiliyor. Hollanda, Belçika ve Almanya başlıca kaynak ülkeler arasında bulunuyor. AB üyesi olmayan İngiltere’den de Türkiye’ye önemli miktarda atık gönderiliyor.
Ancak burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor. İthal edilen atıkların büyük bölümünü, sanayide ham madde olarak kullanılan demir ve metal hurdaları oluşturuyor. Plastik, kâğıt ve diğer atıklar ise ayrı bir çevresel risk alanı yaratıyor.
Özellikle plastik atık ithalatı ciddi tartışmalara yol açıyor. Greenpeace Akdeniz’in araştırmaları, Avrupa kaynaklı bazı plastik atıkların Adana ve çevresinde tarım arazilerine, yol kenarlarına ve boş alanlara bırakıldığını, hatta yakıldığını ortaya koydu.
Bu durumun bedelini kim ödüyor?
Öncelikle o bölgelerde yaşayan insanlarımız. Açıkta yakılan plastiklerden yayılan zehirli maddeler havayı kirletiyor. Toprağa bırakılan atıklar zamanla parçalanarak mikroplastiklere dönüşüyor; su kaynaklarını, tarım alanlarını ve doğal yaşamı tehdit ediyor.
Üstelik mesele yalnızca bugünün kirliliği değil. Toprağın, suyun ve havanın kirlenmesi gelecek kuşakların sağlığını ve yaşam koşullarını da ilgilendiriyor.
Türkiye, tehlikeli atıkların uluslararası taşınmasını düzenleyen Basel Sözleşmesi’ne taraf. Atık ithalatına ilişkin ulusal sınırlamalar ve denetim yükümlülükleri de bulunuyor. Ancak kâğıt üzerindeki düzenlemelerin varlığı, uygulamada yeterli denetim yapıldığı anlamına gelmiyor.
Avrupa Birliği ise yeni Atık Sevkiyatı Tüzüğü ile atık ihracatına ilişkin kuralları sıkılaştırıyor. OECD üyesi olmayan ülkelere plastik atık ihracatına yönelik yasaklar ve diğer sevkiyat sınırlamaları aşamalı olarak uygulanacak. Türkiye OECD üyesi olduğundan bu yasakların tamamı doğrudan ülkemizi kapsamıyor.
Bu gelişme önemli bir soruyu gündeme getiriyor: Avrupa’nın başka ülkelere gönderemediği atıkların daha büyük bölümü Türkiye’ye mi yönlendirilecek?
Elbette geri dönüşüm sanayisinin ekonomik katkıları göz ardı edilemez. Metal hurdaları ve uygun nitelikteki geri dönüştürülebilir malzemeler, üretim maliyetlerini düşürüyor ve istihdam yaratıyor. Ancak ekonomik kazanç, çevreye ve insan sağlığına verilen zararın gerekçesi olamaz.
Asıl yapılması gereken, Türkiye'nin kendi atıklarını kaynağında ayrıştıran, geri dönüşümü güçlendiren ve ithalata bağımlılığı azaltan bir sistem kurmasıdır. İthal edilen atıkların niteliği, miktarı, işlendiği tesisler ve denetim sonuçları kamuoyuna açık olmalıdır.
Çünkü mesele yalnızca Avrupa’nın ne gönderdiği değil, Türkiye'nin neyi, hangi koşullarda kabul ettiğidir.
Türkiye sanayisinin hammadde ihtiyacını karşılayabilir. Ancak bunun bedeli vatandaşlarımızın sağlığı, verimli topraklarımız ve çocuklarımızın geleceği olmamalıdır.
Unutmayalım: Bir ülkenin ekonomik kalkınması, başka ülkelerin çevresel yükünü üstlenmesiyle değil, kendi insanını ve doğal kaynaklarını korumasıyla anlam kazanır.
