Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın (TCMB) Eylül 2026 dönemine ilişkin açıkladığı ödemeler dengesi istatistikleri, ekonominin dış dengesi açısından önemli mesajlar içeriyor. Eylül ayında cari işlemler hesabının 2 milyar 720 milyon dolar fazla vermesi olumlu bir gelişme olarak öne çıkarken, sermaye hareketlerinde yaşanan çıkışlar ve yıllıklandırılmış cari açığın yüksek düzeyini koruması dikkatle değerlendirilmesi gereken konular arasında bulunuyor.
Öncelikle ödemeler dengesi kavramını doğru anlamak gerekiyor. Ödemeler dengesi, bir ülkenin belirli bir dönemde diğer ülkelerle gerçekleştirdiği mal, hizmet, gelir ve finansal işlemlerin tamamını gösteren kapsamlı bir ekonomik tablodur. Bu nedenle yalnızca ihracat ve ithalat rakamlarından ibaret değildir. Ülkenin döviz kazanma kapasitesini, dış finansman ihtiyacını ve uluslararası ekonomik ilişkilerdeki konumunu ortaya koyar.
TCMB verilerine göre Eylül 2026'da cari işlemler hesabı 2 milyar 720 milyon dolar fazla verdi. Altın ve enerji hariç cari işlemler hesabındaki fazla ise 7 milyar 342 milyon dolara ulaştı. Bu rakam, Türkiye'nin enerji ve altın ithalatı dışarıda bırakıldığında dış ticaret ve hizmet gelirleri bakımından daha güçlü bir denge oluşturabildiğini gösteriyor.
Ancak aylık fazla rakamına bakarak dış dengedeki bütün sorunların çözüldüğünü söylemek mümkün değil. Eylül ayı itibarıyla yıllıklandırılmış cari işlemler açığı 39 milyar 150 milyon dolar seviyesinde gerçekleşti. Ocak-Eylül dönemindeki toplam cari açık ise 27 milyar 957 milyon dolar oldu. Dolayısıyla aylık olumlu görünümün kalıcı bir iyileşmeye dönüşmesi gerekiyor.
Burada en önemli destek unsurlarından biri hizmetler dengesi. Türkiye'nin turizm, taşımacılık ve diğer hizmet ihracatından elde ettiği gelirler, mal ticaretindeki açığın önemli bölümünü karşılıyor. Eylül ayında hizmetler dengesinden sağlanan net gelir 9 milyar 14 milyon dolar oldu. Bunun 6 milyar 573 milyon doları seyahat, 3 milyar 88 milyon doları ise taşımacılık hizmetlerinden kaynaklandı. Bu tablo, turizmin Türkiye ekonomisi açısından yalnızca istihdam ve büyüme değil, döviz kazandırma bakımından da stratejik önem taşıdığını ortaya koyuyor.
Buna karşılık dış ticaret açığı sorunu devam ediyor. Eylül ayında ödemeler dengesi tanımlı dış ticaret açığı 3 milyar 642 milyon dolar olarak gerçekleşti. Yıllıklandırılmış dış ticaret açığının 76,8 milyar dolar düzeyinde bulunması, üretimde ithal girdi bağımlılığının ve enerji faturasının ekonomi üzerindeki baskısını gösteriyor.
Finans hesabındaki gelişmeler ise ayrıca dikkat çekici. Eylül ayında doğrudan yatırımlar kaynaklı 859 milyon dolar net giriş gerçekleşirken portföy yatırımlarında 7 milyar 733 milyon dolar, diğer yatırımlarda ise 6 milyar 351 milyon dolar net çıkış kaydedildi. Bu görünüm, cari dengedeki olumlu sonuca rağmen finansal piyasalarda yabancı sermaye hareketlerinin hassasiyetini koruduğunu gösteriyor.
Doğrudan yatırımların güçlendirilmesi bu nedenle büyük önem taşıyor. Kısa vadeli sermaye hareketleri piyasa koşullarına, faiz kararlarına ve küresel risk iştahına göre hızlı biçimde yön değiştirebilir. Oysa üretim, teknoloji, ihracat ve istihdam sağlayan doğrudan yatırımlar ekonomiye daha kalıcı katkı sunar.
Türkiye'nin dış dengede sürdürülebilir başarı elde edebilmesi için ithal ikamesi sağlayan üretimin artırılması, yüksek katma değerli ihracatın desteklenmesi ve enerji ithalatını azaltacak yatırımların hızlandırılması gerekiyor. Yenilenebilir enerji, yerli ara malı üretimi ve teknolojik dönüşüm bu politikanın temel ayakları olmalı.
Sonuç olarak Eylül ayında verilen 2,72 milyar dolarlık cari fazla olumlu bir gelişmedir. Ancak yıllıklandırılmış açığın 39,15 milyar dolar olması ve finans hesabındaki çıkışlar, temkinli yaklaşımı zorunlu kılıyor. Türkiye'nin ihtiyacı yalnızca belirli aylarda cari fazla vermek değil, dış finansman ihtiyacını kalıcı biçimde azaltan üretim ve ihracat yapısını oluşturmaktır.
Gerçek ekonomik başarı, döviz ihtiyacının borçlanmayla değil, üretimle ve sürdürülebilir ihracatla karşılanmasıdır.
Kaynak: TCMB
