Antalya’nın Kepez ilçesi sınırlarında yükselen ve yaklaşık 2 bin yıllık köklü bir geçmişe dayanan Lyrboton Kome, Roma Dönemi’nin en devasa zeytinyağı üretim üslerinden biri olarak tarihe ışık tutuyor. Resmi Gazete'nin 22 Ağustos 2025 tarihli sayısında yayımlanan Antalya Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu'nun kararıyla, geçtiğimiz yıl Lyrboton Kome Antik Kenti'nin 1. Derece Arkeolojik Sit Alanı ormana doğru uzanmıştı.
Akdeniz’in En Büyük Antik Zeytin Çiftliği
Bölgedeki ilk kapsamlı kazı ve araştırma çalışmaları 2016 yılında Antalya Müzesi Müdürlüğü başkanlığında başlatılırken, Akdeniz Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Nevzat Çevik’in 4 yıl boyunca yürüttüğü saha çalışmaları onlarca işliğe sahip sanayi ölçeğindeki bu zeytin merkezini ortaya çıkardı.
Yerleşimin antik dönemdeki gerçek niteliğine değinen Prof. Dr. Çevik, “Lyrboton Kome’nin diğer adı da Elaibaris. ‘Elaia’ zeytin, ‘baris’ ise çiftlik anlamına geliyor. Dolayısıyla buranın adı aslında ‘zeytin çiftliği.’ Burası büyük bir kentsel yerleşim değil, bir köy. Fakat en önemli özelliği, görebileceğiniz en büyük zeytinyağı üretim merkezlerinden biri olması. Onlarca işlik ve büyük çaplı üretime işaret eden düzenekler, burada çok yüksek miktarda zeytinyağı üretildiğini gösteriyor. Antalya ve çevresi antik çağda önemli bir dış satım merkezi. Özellikle Roma Dönemi’nde burada çok yüksek miktarda zeytinyağı üretilip satılıyor. O kadar büyük gelir elde ediliyor ki Perge’deki anıtsal yapılar ve ana cadde üzerindeki pek çok yapı, bu üretimden kazanılan parayla yaptırılıyor" dedi.
Perge’nin Güçlü Kadın Liderleri
Lyrboton Kome kazıları, zeytinyağı üretiminin ekonomik boyutunun yanı sıra kadınların antik dönemdeki yönetim ve mülkiyet gücünü de gün ışığına çıkardı.
Demeter Rahibesi Arete’nin kendi birikimiyle inşa ettirdiği zeytinyağı kulesi ve kurduğu vakıf sistemi, ailenin sonraki kuşaklarında yer alan kadın figürlerle birleşerek dev bir ekonomik mirasa dönüştü.
Bölgedeki imar faaliyetlerinin arkasındaki aile bağına dikkat çeken Prof. Dr. Nevzat Çevik, “Demetrios ve Apollonios kardeşlerin Perge’de yaptırdığı yapılar var. Lyrboton Kome onların annelerinin ailesine ait bir yer. Ailenin büyükannelerinden birinin adı Arete. Erdem, üstünlük anlamlarına gelen bir isim. Arete’den sonra oğulları ve torunları burada zeytinyağı üretimine devam ediyor ve çok büyük paralar kazanıyor. Daha sonra Kille devreye giriyor; o da bir kadın. Dolayısıyla buranın tarihinde kadınların çok güçlü bir yeri olduğunu görüyoruz" diye konuştu.
Kadınların bölge genelindeki etkin rolünü de değerlendiren Prof. Dr. Çevik, “Ailenin önemli isimlerinden Arete bir kadın. Daha sonra torunu Kille geliyor; o da kadın. Üstelik burası Perge’den bağımsız, yabancı bir yer değil; Perge’nin köyü. Perge’de de Plancia Magna var. Romalı önemli bir ailenin kızı ve kentin yönetiminde belediye başkanı olarak son derece etkili bir kadın. Dolayısıyla kadınları aktif görüyoruz. Üstelik kadınların bulunduğu yerde güçlü ekonomik faaliyetler, üretime dayalı sağlam ve güzel işler de ortaya çıkıyor" ifadelerini kullandı.
Asırlık Zeytin Koruma Yasası Taş Yazıtlarda
Lyrboton Kome’de bulunan epigrafik veriler, doğayı ve tarımsal sürekliliği güvence altına alan çok erken dönem bir çevre bilincini de belgeledi. Kule duvarlarına işlenen kurallar, üretimin sürdürülebilirliğini sağlamak adına zeytin ağaçlarına dokunulmasını doğrudan yasaklıyordu.
Vakıf yapısının önemini vurgulayan Prof. Dr. Nevzat Çevik, “Arete, üzerinde yazıtların bulunduğu zeytinyağı kulesini kendi parasıyla yaptırıyor. Sonrasında oğlu, torunu ve diğer aile üyeleri bu geleneği devam ettiriyor. Orada bulunan anıtta vakıf yazısı adeta sonsuza kadar geçerli olacak biçimde hazırlanmış. ‘Bu ağaçlar asla kesilemez, satılamaz ve başka bir amaçla kullanılamaz’ deniliyor. Sanki bugüne bir mesaj verir gibi, buranın nasıl korunması gerektiğinin yasasını duvara yazmışlar. Kentler üretmez, büyük ölçüde tüketir ve harcar. Kentin parasını kırsal üretir. Perge’nin ekonomik gücünü de aslında Lyrboton Kome gibi kırsaldaki üretim merkezleri besliyor" dedi.
Yağdan Gelen Servetle Apollon Şenlikleri Kutlanıyordu
Vakıf şartnamesi uyarınca her yıl halkın bir araya geldiği şölenlerin düzenlendiğini anlatan Çevik, “Ayrıca her yıl 1’inci ayın 20’nci gününde, Apollon onuruna, zeytinyağından elde edilen gelirle şenlikler yapılması şart koşuluyor. Bütün köy halkının bu şenliklerde iyi bir şekilde ağırlanması, eğlendirilmesi ve doyurulması isteniyor. Yani zeytinyağı üretiminden elde edilen gelirle Apollon Şenlikleri düzenleniyor. Biz orada Apollon’a ait bir alanı da ortaya çıkardık. Bununla birlikte Arete, kuleyi adadığında onu Perge Artemisi’ne armağan ediyor. Daha sonraki dönemlerde Türkler bölgeye geliyor. Ancak geldiklerinde doğrudan buraya yerleşmiyorlar" diye konuştu.
