Antalya'nın Demre ilçesinde yer alan Myra-Andriake Antik Kenti, antik dünyanın en lüks ve en pahalı ticari sırlarından birini aydınlattı.
İmparatorların Ulaşamadığı İhtişam Demre Kıyılarında Doğdu
Geçmişte mureks adı verilen deniz salyangozlarından elde edilen mor boya, yalnızca bir tekstil malzemesi değil, imparatorların ve din adamlarının gücünü simgeleyen en büyük ayrıcalık göstergesiydi.
Akdeniz Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Nevzat Çevik başkanlığında 2009 yılından bu yana sürdürülen kazılar, bölgenin milattan sonra 5. yüzyıldan itibaren Akdeniz'in en stratejik mor boya üretim tesislerinden birine ev sahipliği yaptığını somut kanıtlarla ortaya koydu.
Rengin antik dünyadaki prestijine dikkat çeken Myra Antik Kenti Kazı Başkanı Prof. Dr. Nevzat Çevik, "Özellikle ruhban sınıfı ve iktidar sahipleri tarafından kullanılıyordu. Hatta bazı dönemlerde, paranız olsa bile satın alamayacağınız veya kullanamayacağınız kadar özel bir renkten söz ediyoruz. Kullanımı yasalarla sınırlandırılabiliyordu. Dolayısıyla mor yalnızca bir renk değil; aynı zamanda güç, statü ve ayrıcalığın göstergesiydi. Mor boya üretiminin özellikle Orta Doğu’da Bronz Çağı’ndan itibaren yapıldığını biliyoruz" diye konuştu.
Liman Agorası Dev Bir Boya Fabrikasına Çevrilmiş
Bölgede yürütülen kazı çalışmaları, ticaretin kalbi olan liman agorasının zaman içinde devasa bir endüstriyel tesise dönüştüğünü kanıtladı. Antik kaynaklarda adı geçen ancak üretim mekanizmaları bugüne kadar tam olarak aydınlatılamayan atölyeler Demre'de bulundu.
Üretim alanının yapısını aktaran Prof. Dr. Çevik, "Mureks, deniz kabuklusu, bir tür deniz salyangozudur. Myra ve Kekova çevresindeki denizde de bu canlılara rastlanıyor. İlk defa mureks endüstrisine ait üretim atölyelerini burada bulduk. Antik kaynaklarda mor boyanın üretim süreci anlatılıyordu. Çeşitli yerlerde mureks kabukları bulunuyordu fakat boyanın hangi atölyelerde, nasıl ve hangi düzeneklerle üretildiğini bilmiyorduk. Buradaki üretim ise çok daha geç bir döneme, milattan sonra 5'inci yüzyıl ve sonrasına tarihleniyor. Liman agorası; işlevini kaybettikten sonra bu alan bir fabrikaya, daha doğrusu bir mor boya üretim merkezine dönüşüyor" dedi.
Denizden Fırınlara Uzanan Canlı Sevkiyatı
Antik dönemde mor rengin elde edilmesi son derece hassas ve zahmetli bir kimyasal süreci gerektiriyordu. Denizden çıkarılan salyangozların canlılığını koruması, boyanın kalitesi için en kritik şarttı. Kazı alanında ortaya çıkarılan tonlarca kabuk ve kırık amphora, üretim zincirinin kusursuz işlediğini gösterdi.
Zorlu aşamaları anlatan Prof. Dr. Çevik, "Denizden canlı olarak toplanmaları ve üretim yerine yine canlı getirilmeleri gerekiyor. Çünkü ölürse istenilen boya elde edilemiyor. Denizden çıkarıldıktan sonra su dolu kaplar içerisinde taşınıyor ve işleme alınacakları zamana kadar suyun içerisinde canlı tutuluyorlar. Kazılarda bunun arkeolojik kanıtlarını da bulduk. Tonlarca kırılmış mureks kabuğunun yanı sıra çok sayıda kırık amphora parçasıyla karşılaştık. Çünkü bu canlıları kapların içerisinden çıkarmak için zaman zaman kapları kırmaları gerekiyordu" diye konuştu.
Alev Görmeyen Kurşun Kazanlarda Değerli Renk Korundu
Canlı salyangozların içerisindeki kıymetli dokunun çıkarılmasının ardından boyanın fırınlanma süreci başlıyordu. Boya ustaları, doğrudan ateş yerine ısı kanallarını kullanarak rengin bozulmasını engelliyordu.
İşlemin detaylarına değinen Kazı Başkanı Prof. Dr. Çevik, "Bu, içerisinde koyu renkli damarların bulunduğu bir doku. Mor boyanın ham maddesi buradan elde ediliyor. Bu doku çıkarıldıktan sonra kurşun kazanlara konuluyor ve özel fırın düzeneklerinde ısıtılıyor. Kazanların doğrudan alevle temas etmemesi gerekiyor. Çünkü malzeme doğrudan ateş görür veya kaynarsa istenilen boya elde edilemiyor. Bu nedenle kazanlar, ısı kanallarının üzerine yerleştiriliyor. Bekledikçe içerisindeki renk açığa çıkıyor ve sonunda mor boya elde ediliyor" dedi.
Demre'yi Çağlar Boyu Zenginleştiren Küresel İhracat
Tekstil sektörünün yanı sıra doğrudan ham madde olarak da satılan mor boya, Andriake Limanı'nı dönemin en zengin ticaret merkezlerinden biri haline getirdi. Roma ve Bizans imparatorluklarının vazgeçilmezi olan bu lüks meta, bölge ekonomisine asırlar boyunca büyük bir sermaye akışı sağladı.
Bölgenin elde ettiği kazancı vurgulayan Prof. Dr. Çevik, "Bunun yanı sıra boya ham maddesi olarak da satılıyor. Son derece pahalı bir ürün olduğu için bulunduğu bölgeye büyük bir ekonomik gelir sağlıyor. Özellikle milattan sonra 5. yüzyıldan sonra buranın zenginleşmesinde en önemli unsurlardan birinin mureks endüstrisi olduğunu söyleyebiliriz. Mor boya, Roma ve Bizans dönemlerinde olduğu gibi onlardan çok daha önceki dönemlerde de binlerce yıl boyunca kullanılan çok özel bir doğal boya" diye konuştu.
Kekova ve Myra kıyılarındaki kabuklu türlerinin boya kalitesine değinen Prof. Dr. Çevik, "Ancak burada bulunan belirli mureks türlerinden oldukça nitelikli mor renk elde edilebiliyor. Bu da bölge için önemli bir avantaj oluşturuyor. Kazılardan elde ettiğimiz sonuçları da Türkçe ve İngilizce hazırlanan bilimsel bir monografi ile yayımladık. Böylece Andriake’de ortaya çıkardığımız mureks endüstrisi ve mor boya üretimine ilişkin bulguları dünya bilim literatürüne sunmuş olduk" dedi.
