Burdur-Antalya karayolunun 13’üncü kilometresinde, Sarpgüney Tepesi’nin eteklerinde yer alan ve 1965 yılında turizme açılan İnsuyu Mağarası, yıllar boyunca hem doğası hem de şifalı olduğuna inanılan sularıyla büyük ilgi gördü. Binlerce yıl süren doğal süreçler sonucu oluşan ve 8 bin 100 metre uzunluğa sahip mağaranın turizme açık kısmı günümüzde 525 metreye kadar genişletilmiş durumda.
Meteoroloji’den Burdur ve Isparta’da Kuvvetli Fırtına Uyarısı
Bir Zamanlar Şifalı Sularla Doluydu
Jeolojik yapısı kalkerlerden oluşan ve suyun şekillendirdiği sarkıt ve dikitlerle dikkat çeken İnsuyu Mağarası, bir dönem içinde bulunan dokuz gölüyle adeta bir yeraltı cenneti olarak anılıyordu. 1965 yılında saniyede 50 litre su akan mağaranın suyu, o dönem şeker hastalığına iyi geldiği yönündeki inanışlarla hem Türkiye’den hem de yurt dışından ziyaretçi çekmişti.
20 Yılda Tamamen Kurudu
Ancak son 20 yılda yaşanan iklim değişiklikleri, artan sıcaklıklar, yağış rejimindeki dengesizlikler ve yeraltı sularının kontrolsüz kullanımı, mağaranın doğal su döngüsünü altüst etti. 2014 yılında mağaradaki büyük göl tamamen kurudu. Bugün ise göllerin tamamı susuz kaldı, sadece yağış sonrası sarkıtlardan damlayan sular kaldı.
Artık Fosil Mağara
Uzmanlara göre bu durum, İnsuyu Mağarası'nın artık “fosil mağara” statüsüne geçtiği anlamına geliyor. Fosil mağara, içindeki aktif su hareketliliğini yitirmiş, jeolojik evrimini tamamlamış mağaraları tanımlamak için kullanılıyor.
Meteoroloji Mühendisleri Odası İklim Değişikliği Açıklaması
Tarım ve Sondajlar Krizi Derinleştiriyor
İnsuyu Mağarası’nın da içinde bulunduğu İnsuyu Ovası’nda, içme suyu ve tarım amaçlı yoğun şekilde sondaj yapılması mağaranın kurumasındaki en önemli etkenlerden biri olarak öne çıkıyor. Özellikle yüksek su tüketimiyle bilinen fasulye ve mısır gibi ürünlerin sulanması için kullanılan yeraltı suları, mağaranın doğal beslenme döngüsünü tamamen bozmuş durumda.
ASAT’tan İklim Krizi ve Su Kayıplarına Karşı Ulusal İş Birliği
İlk kazma 1965'te vuruldu
Burdur İl Kültür Müdür Yardımcısı Osman Koçibay ilk çalışmanın 1965 yılında yapıldığını aktararak, "İlk kazma 22 Temmuz 1965 yılında bu girişte vuruluyor. Akabinde yaklaşık olarak 17 metre uzunluğundaki giriş yapılıyor ve ilk etapta 250 metrelik bölüm 1965 yılının sonlarında 1966 yılın başlarında turizme açılıyor. İlerleyen yıllarda da mağaramızın yaklaşık 600 metrelik bölümü turizme açılmış oluyor" ifadelerini kullandı.
1930 Su Sorununa Çözüm Olmuş
1930’lu yıllarda yaşanan su sorunu nedeniyle İnsuyu ve Gökpınar sularının birleştirilip Burdur’a indirildiğini belirten Koçibay, "1930'lu yılların başlarında Burdur'da içme suyu sorunu yaşanmaya başlamıştır ve 1935 yılının sonlarında İnsuyu ve Gökpınar sularının birleştirilerek kanallar vasıtasıyla Burdur‘a indirilmesi projesi başlatılmıştır. Bu proje kapsamında imece usulüyle her haneden 15 ile 60 yaş arasındaki bir erkek sekiz gün boyunca bu kanal yapımında çalışmıştır. Ayrıca çalışamayanlar ise günlük 50 kuruş olmak üzere toplam 4 lira ücret ödemek zorunda kalmışlardır." şeklinde konuştu.
“Trabzon’da Bir Kamyon Su Satılmış”
İnsuyu Mağarası'nın suyunun şeker hastalığına iyi geldiğinin iddiasının ortaya çıkması sonrası mağaranın binlerce ziyaretçiyi çektiğini ifade eden Koçibay, "1965 yılının sonlarında İnsuyu Mağarası'nın açılmasıyla birlikte mağarasındaki suyun şeker hastalığına iyi geldiğine ilişkin bir rivayet ortaya çıkmış. Dolayısıyla İnsuyu mağarasının suyu bu sebepten dolayı da sadece Türkiye'de değil tüm dünyada meşhur hale gelmiştir. İnsanlar, özellikle şeker hastaları İnsuyu'nun kendilerine şifa olacağını düşünerek akın akın İnsuyu Mağarası'na gelmişler. Dolayısıyla da ilerleyen yıllarda mağaranın çevresinde tesisler kurulmaya başlanmıştır. Bunun yanında İnsuyu bidonları yapılarak mağaranın suyu bidonlarla çeşitli illere satışa gönderilmiştir. Hatta Trabzon'a yaklaşık olarak bir kamyon su bile satılmıştır. İnsuyu Mağarası'nın suyu o kadar dikkat çekmiştir ki sadece Türkiye'de değil yurt dışından da büyük talep görmüştür. Belçika'dan, Avusturya'dan, Fransa'dan insanlar ya da bilim adamları mağaranın suyunu incelemek için buraya kadar gelmişlerdir. Yine o yıllarda suyla ilgili turizme açılmasından sonra birçok insan turist olarak da İnsuyu'na gelmiştir. Yaklaşık olarak açıldığı yıl ilk üç ayda İnsuyu mağarasını 33 bin kişi ziyaret etmiştir" dedi.
“Tamamen Kurumuş Durumda”
2000’li yıllardan sonra suyun çekildiğini belirten Koçibay; "Büyük göldeki su da 2014 yılında neredeyse tamamen kurumuş ve şu anda göllerimizin hiç birisinde su bulunmamaktadır. Sadece yağmurlardan sonra sarkıtlardan damlayan sular bulunmaktadır. Ama İnsuyu Mağaramız halen ziyaretçi akınına uğramaktadır." şeklinde konuştu.
1930'larda İnsuyu Mağarası'nda "Burdur Sırtlanı" efsanesi
Koçibay mağaranın keşfi ile ilgili yaptığı açıklamada şu ifadeleri kullandı: "1931-1935 yılları arasında gerçekleşen ilk bilimsel çalışmalar sırasında, Burdur'da ‘Moruk Dayı' lakabıyla tanınan Mustafa Koçay ve arkadaşları 6 Mayıs 1931'de mağaraya girdiler. İçeride ilerlerken karşılaştıkları hayvan kemikleri, 1714 yılında Burdur'a ikinci kez gelen Fransız gezgin Paul Lucas'ın kitabında bahsettiği ve köylüler arasında canavar olarak bilinen ‘Burdur Sırtlanı'nın avladığı bir hayvana ait olduğuna inanıldı. Mustafa Koçay, bu keşfin ardından mağaradan hemen geri çıktı"
Mağaranın Suyu Hızlı Bir Şekilde Çekilmiş
Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Fiziki Coğrafya Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Kadir Tuncer, "Bu mağaranın planı, değişik mağara araştırma kulüpleri ve dernekleri tarafından çizildi. 2021 yılında yapılan ölçümleme ve planlama çalışmalarında toplam uzunluğun 8 bin 100 metre olduğu teyit edildi. Turizme kazandırılan alan ise 525 metredir. 2006 yılından itibaren mağara hızlı bir şekilde suyunu kaybetmeye başladı.2006'da ve 2011'de turizme açılmayan alanlar dahil 9 gölde de su vardı. 2006'dan sonra sular hızla çekildi. Şu anda sadece damlayan yağmur suları var, akan bir su kalmadı. Eskiden aktif olan İnsuyu Mağarası son 20 yılda fosil mağara haline geldi. Bu da bölgedeki suyun hızlı çekildiğini gösteriyor." diye konuştu.
“İklim Değişimleri Nedeniyle Su Hızla Yok Oldu”
Kontrolsüz su kullanımı ve sondaj çalışmaları nedeniyle mağaradaki göllerin kuruduğunu ifade eden Tuncer, "Eskiden mağaranın suyu eski giriş kısmından güldür güldür akıyordu. Sonrasında aşırı su kullanımı ve iklimsel değişiklikler nedeniyle tamamen yok oldu. Mağaradaki göller kurudu. İnsan etkisi, beşeri faktörler en büyük etken. Köylerin ve şehrin su ihtiyacını karşılamak için yapılan sondajlar, tarım için yapılan sondajlar kontrolsüz su kullanımına neden oldu. Kireç taşı rezervuarı küçük, hızlı su tüketimi mağarayı kuruttu. Eğer bu şekilde devam ederse ovaları sulayacak suyu, köylerde ve şehirlerde içecek suyu bulamayacağız. Mağara zaten fosil hale geldi. Köyler ve tarım alanları da kuraklığa sürüklenecek. İnsuyu Mağarası, 3 milyon yılda oluşan bir mağara. Holosen dönemi boyunca, yani son 11 bin 700 yılda aktif bir mağaraydı. 1965'te saniyede 50 litre su çıkıyordu. Ancak insan etkisi ve iklim değişimleri nedeniyle su hızla yok oldu" dedi.
“Sular Çekilmiş Eski Tadı Kalmamış”
İnsuyu Mağarası'nı yıllar sonra ziyaret eden Mikail Yılmaz ise, "1978 yılında ilkokuldayken gelmiştik buraya ve burası inanılmaz güzeldi, her yerden sular akıyordu. Sarkıt ve dikitler vardı. Harika bir yerdi, bayılmıştım buranın güzelliğine. Ama şimdi geldiğimde sarkıt ve dikitler su olmadığından dolayı dökülmüş ve sular çekilmiş, eski tadı kalmamış. İnşallah ilerleyen zamanlarda suyuna tekrar kavuşur ve İnsuyu Mağarası eski ihtişamına tekrar kavuşur." şeklinde konuştu.
